Perły dawnej Małopolski

Wiślica
W stolicy Wiślan

+++ Dom DługoszaJuż starożytni Grecy, a potem Rzymianie znali ziemie położone nad górną Wisłą. Na mapie Agryppy, datowanej na 12 rok przed Chr. figuruje forma „Vistula”. Grecki geograf, Strabo, określa go jako naród wielki, zamieszkujący dorzecze Wisły w I wieku po Chr. Tacyt w dziele „Germania”, z 98 roku po Chr. mówi o rozsiadłym narodzie Legii, podzielonym na plemiona. O rzece Vistula, Sudetach i Karpatach pisał także w 152 roku po Chr. Ptolemeusz, aleksandryjski geograf. Wiślanie to nazwa geograficzno-historyczna, pochodząca od Wisły.
+++ Wiślanie zajmowali wiele grodów położonych nad górną Wisłą. Ich stolicą był Kraków, chociaż wielu badaczy twierdzi, że tę rolę pełniła Wiślica. Sąsiadowali z Wielkimi Morawami.
+++ Król – fundator kolegiatyZ „Żywota św. Metodego”, zwanego „legendą panońską”, napisanego w IX wieku lub na początku X przez jakiegoś duchownego, można się dowiedzieć o zaistniałym w latach 884–885 konflikcie Świętopełka, władcy państwa morawskiego, z potężnym księciem panującym w „Wiślech”, tzn. w Wiślicy, który urągał chrześcijanom. Tego księcia wzięto do niewoli i ochrzczono.
+++ Początek IX wieku był szczytem rozwoju państwa Wiślan. Katastrofą okazał się jego podbój przez Świętopełka. W 906 roku państwo Wielkomorawskie podbili Węgrzy, a Wiślanie odzyskali państwo. Wrócili z pewnością do dawnej wiary, ale nigdy już nie odbudowali swej dawnej świetności. Jeszcze w tym samym X wieku ziemie te zawojowali Czesi. Owo czeskie panowanie na południu Polski upamiętnia okrągły kościółek na Wawelu, zwany rotundą Feliksa i Adaukta. Około 990 roku zapanowali na tym terenie Polanie.
+++ Czym dla Wielkopolski było Gniezno, tym dla Małopolski była we wczesnym średniowieczu Wiślica, położona na Ponidziu, na lewym brzegu Nidy, która wówczas była tak rozlana, że wydawała się jakby odnogą Wisły. Nazwa osady – według legendy – ma pochodzić od imienia jej założyciela, księcia Wiślan, Wiślimira, który wraz ze swym otoczeniem miał przyjąć chrzest około 880 roku. Po przejęciu tych ziem przez Polan Wiślica, obok Krakowa i Sandomierza, była jednym z głównych ośrodków administracyjnych Małopolski. Na przełomie X i XI wieku powstał tutaj pierwszy kościół grodowy. Na początku XI wieku Bolesław Chrobry wzniósł, niedaleko osady targowej, gród obronny, który miał bronić przeprawy przez Nidę, ważnej na szlaku handlowym prowadzącym z Pragi i Krakowa na Ruś Kijowską. Podobnie na wyspie, zwanej Regia, powstał drugi warowny gród, stale obsadzony przez drużynę książęcą. Chwilowo rozwój Wiślicy został zahamowany splądrowaniem w 1135 roku osady przez Połowców.
+++ Gotyckie sklepienie kolegiatyW okresie rozbicia dzielnicowego Wiślica znalazła się w dzielnicy sandomierskiej. Książę Henryk Sandomierski doprowadził do podniesienia Wiślicy do rangi głównych miast Małopolski. Ufundował tutaj bowiem zgromadzenie kanoników oraz pierwszą wiślicką kolegiatę. Brat Henryka Sandomierskiego, Kazimierz Sprawiedliwy, uczynił Wiślicę główną siedzibą swojego dworu. Wiślica była ośrodkiem kultury i sztuki, czego znakiem jest słynna tzw. płyta wiślicka z ok. 1170 roku, przedstawiająca modlących się ludzi. Jest to posadzka wykonana z gipsu, która zachowała się prawie kompletnie. Fragment zachowanego napisu głosi: „Ci chcą być podeptani, aby mogli być wzniesieni do gwiazd…”. W 1241 roku Wiślica została doszczętnie zniszczona podczas najazdu Mongołów. W połowie XIII wieku o Wiślicę toczyli spór książęta piastowscy.
+++ Krzyż pod sklepieniem kolegiatyW 1290 roku znalazła się ona we władaniu Władysława Łokietka, który został wygnany stąd dwa lata później przez wojska Wacława II. Łokietek odzyskał Wiślicę w 1304 roku, zdobywając ją na czele wojsk węgierskich. Pamiątką po tamtych czasach jest tzw. Madonna Łokietkowa z około 1300 roku, która znajduje się obecnie w ołtarzu głównym kolegiaty. Miał się przed nią modlić Łokietek w czasie walki o tron z Wacławem Czeskim i we śnie usłyszał odpowiedź: „Wstań, Władysławie, idź, a zwyciężysz”. Odtąd Wiślica stała się ponownie ważnym ośrodkiem królestwa. Przed 1326 rokiem uzyskała ona prawa miejskie. Odbywały się w niej zjazdy rycerstwa małopolskiego i ogólnopolskiego. W 1347 roku król Kazimierz Wielki zatwierdził tutaj statuty wiślickie, przeznaczone dla Małopolski. Nastąpiło to po wielkim wiecu duchownych i świeckich, zwołanym przez króla. Ustanawiały one przepisy polskiego prawa karnego i cywilnego, procedury i organizację sądów, dotąd regulowane zwyczajem i tradycją. Brał on w obronę słabsze grupy społeczne. I tak np. zniesiono prawo pozwalające panu zagarnięcie mienia bezdzietnie zmarłego chłopa – odtąd mieli do niego prawo najbliżsi krewni, co przyczyniło się do bogacenia wieśniaków. Podwyższono ponad trzykrotnie karę grzywny za zabicie chłopa (z 3 do 10 grzywien; za zabicie szlachcica karano 60 grzywnami). Gdy ziemianin popadł w karę kościelną, popełnił zbrodnię lub zgwałcił poddankę – wtedy wolno było odejść z jego ziemi wszystkim poddanym – w innym wypadku prawo zezwalało na opuszczenie wsi przez dwóch kmieci rocznie. Statut ten przyczynił się znacznie do nadania Kazimierzowi Wielkiemu miana „króla chłopów”. To Kazimierz Wielki w latach 60. XIV wieku wzniósł w Wiślicy niewielki zamek i otoczył miasto ogromnym murem z trzema basztami. Ufundował także trzecią z kolei, a zachowaną do dzisiaj, kolegiatę wiślicką. Według podania była to pokuta za zabójstwo kanonika Marcina Baryczki, który upominał króla ze względu na niemoralne prowadzenie się władcy. Byłby to więc tzw. kościół ekspiacyjny. W jego fundamentach odkryto dwa wcześniejsze kościoły romańskie z tzw. płytą wiślicką. Jego prezbiterium zdobią piękne bizantyjsko-ruskie polichromie z lat 1397–1400. Wiślicka szkoła przy kolegiacie wysyłała swych absolwentów na studia w Akademii Krakowskiej.
+++ Rzeźby herbów na ścianie kolegiatyO randze Wiślicy świadczy także fakt, że tutaj miał miejsce, 6 grudnia 1382 roku, po śmierci Ludwika Węgierskiego, zjazd szlachty małopolskiej, podczas którego doszło do spotkania z poselstwem węgierskim. Miasto często odwiedzali Jagiełło i Jadwiga – to tutaj miał miejsce słynny sąd w 1389 roku zakończony uniewinnieniem królowej i „odszczekaniem” fałszywych oskarżeń przez Gniewosza z Dalewic. Tutaj też Jan Długosz prowadził edukację synów króla Kazimierza Jagiellończyka. Słynny historyk ufundował tutaj w 1460 roku mieszkanie dla wikariuszy kolegiaty wiślickiej, zwany Domem Długosza. W jego wnętrzu znajduje się polichromia z XV wieku. Rozkwit miasta trwał nadal. W XVI wieku w mieście było 12 cechów rzemieślniczych. W 1528 roku powstały tutaj wodociągi, na których budowę zezwolił król Zygmunt I.
+++ Bazylika w WiślicyW 1587 roku w Wiślicy odbył się sejm elekcyjny, podczas którego nastąpiła podwójna elekcja: arcyksięcia Maksymiliana Habsburga i Zygmunta Wazy. Miasto zostało wówczas zajęte przez wojska Krzysztofa Zborowskiego, zwolennika arcyksięcia Maksymiliana. Ostatecznie na króla wybrano Zygmunta Wazę, którego poparł kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski.
+++ W 1606 roku, w czasie rokoszu Zebrzydowskiego, w Wiślicy odbył się zjazd zwolenników króla. Wiślica podupadła w XVII wieku, w czasie potopu szwedzkiego. W 1766 roku rozebrano zamek, w 1820 roku – kościoły Świętego Ducha i św. Marcina. Po powstaniu styczniowym, w 1869 roku Wiślica utraciła prawa miejskie. Bombardowanie miasta przez armię austriacką podczas I wojny światowej, gdy front przebiegał przez miasto, doprowadziło do uszkodzenia kolegiaty (odbudowana w okresie międzywojennym). Już we wrześniu 1939 roku na błoniach pod Wiślicą Niemcy rozstrzelali 32 osoby. W 1942 roku wypędzili z miasta wszystkich Żydów – zginęli w Treblince.
+++ Zmienne losy miasta, głęboko wrośniętego w ziemię polską, znaczone były dziejami całej Ojczyzny. Przypominają jednak o tym, że dzisiaj pozornie niewielkie miejscowości niekiedy odgrywały w przeszłości znaczącą rolę i wpisywały się głęboko na stronicach historii. Nie wystarczy patrzeć na nie z perspektywy ostatnich dni i lat. Trzeba sięgnąć głęboko w przeszłość, by zrozumieć ich dostojne i cenne zabytki.

ks. Andrzej Zwoliński

Comments are closed.