Piękno naszej Ojczyzny

Elbląg

Blisko „Berlinki”

Most nad Kanałem Elbląskim

W październiku 1938 roku faszystowskie Niemcy Adolfa Hitlera postawiły Polsce agresywne żądanie dyplomatyczne. Polski minister spraw zagranicznych, Józef Beck, w pamiętnym przemówieniu sejmowym odrzucił niemieckie postulaty przyłączenia Gdańska do Rzeszy i zbudowania tzw. korytarzy komunikacyjnych. Miały nimi być linia kolejowa i autostrada, eksterytorialne połączenia niemieckiego Pomorza z niemieckimi Prusami Wschodnimi. Budowę „Reichsautobahn” Berlin–Królewiec rozpoczęto w Niemczech już w 1933 roku. Do 1938 roku gotowe były odcinki Berlin–Szczecin i Elbląg–Królewiec. Brak zgody na budowę odcinka autostrady Berlin–Królewiec przez polskie Pomorze był jednym z pretekstów, który posłużył Hitlerowi do wywołania światowego konfliktu w 1939 roku. Droga, którą wówczas Niemcy ruszyli na wojnę na wschód, ciągnie się do dzisiaj między Elblągiem a granicą państwa – to odcinek krajowej drogi S22, wciąż nazywany przez ludzi „Berlinką”. Zbudowano go w latach 1933–1938 jako betonową jednojezdniową arterię z wieloma mostami, wiaduktami i węzłami autostradowymi. Po II wojnie światowej droga ta straciła na znaczeniu, zwłaszcza że nie odbudowano na niej kilku zniszczonych mostów. Dodatkowo przecięcie jej przez granicę polsko-radziecką skazało drogę na komunikacyjny niebyt. Obecnie otwarte już przejście graniczne Grzechotki – Mamonowo, łączące Polskę z

Zabytkowe kamieniczki odbudowanego Elbląga

rosyjskim Obwodem Kaliningradzkim, na nowo ją ożywia. Jest najkrótszą drogą z zachodu na wschód Europy. Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings) od wieków podzielał losy polsko-niemieckiego pogranicza. Należy do najstarszych miast w Polsce. Został założony przez Krzyżaków w 1237 roku w pobliżu miejsca, gdzie od IX wieku znajdowała się pruska osada handlowa Truso. Tereny te już od II tysiąclecia przed Chrystusem były miejscem osiedlania się wędrownych koczowników, zakładających niewielkie obozowiska. U ujścia Wisły powstała m.in. osada pruska – Estów, którzy byli poganami. Formą ich władzy były wiece, a główną rolę odgrywali możnowładcy. Prusowie czcili słońce, księżyc, gwiazdy, zwierzęta czworonożne, w tym także ropuchy uważane za wyjątkowe stworzenia. Oddawali cześć zmarłym przodkom, otaczali czcią ogień, który wiecznie płonął w centralnym miejscu ich kultu. Często zdarzało się, że palili na stosach niewolników lub niewolnice, a także oręż i bogate szaty, jako dar dla bogów, którzy mieli dać siłę walczącym wojakom. Pod koniec IX wieku, z polecenia króla angielskiego Alfreda Wielkiego, do Truso odbył podróż morską podróżnik Wulfstan. Stwierdził, że mieszkańcy osady poddawali obróbce bursztyn, posiadali warsztaty garncarskie, utrzymywali ożywione kontakty handlowe. Osada miała własny plac targowy i port, a zajmowała około 15 hektarów ziemi. Krzyżacy założyli nad brzegiem rzeki Elbląg, nad którą

Kościół podominikański NMP, obecnie Galeria „El”

powstało miasto, zamek obronny, wokół którego wyrosła osada handlowa. W 1246 roku Elbląg otrzymał prawa miejskie, lubeckie. Miasto stało się też siedzibą krajowych mistrzów Zakonu Krzyżackiego, gdyż przez 70 lat było jedynym portem morskim i podstawową bazą militarną tworzącego się państwa krzyżackiego. W 1309 roku, gdy Malbork stał się siedzibą wielkiego mistrza, zamek w Elblągu był siedzibą komtura elbląskiego i zarazem wielkiego szpitalnika zakonu, czyli zarządcy głównego szpitala. Źródłem utrzymania miasta były znaczne posiadłości na Żuławach i Wzniesieniu Elbląskim nadane mu przez Krzyżaków. W XIV wieku Elbląg, jako ważny ośrodek portowy, należał do związku miast hanzeatyckich. Stare wykopaliska, pełne ozdób

Katedra pw. św. Mikołaja

z bursztynu, szkła, ceramiki i metali, świadczą o wyjątkowej zamożności mieszkańców miasta oraz ich związkach handlowych z Niemcami, Skandynawią, Anglią i Niderlandami. Tutaj archeolodzy wykopali m.in. najstarsze zachowane w Europie okulary z XV wieku oraz jedyny zachowany muzyczny instrument średniowieczny zwany giterną. W 1440 roku Elbląg przystąpił do Związku Pruskiego. Co prawda po bitwie pod Grunwaldem mieszkańcy miasta złożyli hołd królowi polskiemu, ofiarując mu zdobyty zamek krzyżacki, ale dopiero po pokoju toruńskim, w 1466 roku Elbląg wszedł w skład państwa polskiego, aż do 1772 roku. Miasto otrzymało wówczas wiele przywilejów i stało się ważnym morskim portem. Miasto przejęło np. prawa rybackie komturów, ich młyny i dobra. W zamian za to Elbląg czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwach morskich na Zalewie Wiślanym. Wojny, jakie przetoczyły się przez te tereny w XVII i XVIII wieku, przyniosły zarazy, grabieże i kontrybucje. Okupacja szwedzka (1626–1635, 1703–1710), rosyjska (1710–1712) i saska (1712) uszczupliły kasę miasta, które stało się łatwym łupem dla Prus. Po I rozbiorze Polski, w 1772 roku Elbląg został wcielony do państwa pruskiego. Ożywienie miasta nastąpiło w XIX wieku. Elbląg znalazł się na szlaku kolejowym.

Ścieżka kościelna

Przekazano do eksploatacji Kanał Ostródzko-Elbląski. Powstała m.in. fabryka cygar, lokomotyw i samochodów oraz browar. Szczególne znaczenie miała stocznia, założona przez Ferdynanda Schichau, w której budowano m.in. torpedowce, łodzie podwodne i lokomotywy. W okresie II wojny światowej, w Elblągu od marca 1940 roku funkcjonowały dwie filie obozu Stutthoff. W styczniu 1945 roku do miasta napłynęło wojsko niemieckie, a miasto zostało otoczone przez żołnierzy radzieckich. Ciężkie boje o miasto trwały od 23 stycznia do 10 lutego. Zginęło wówczas około 5 tysięcy żołnierzy niemieckich. Wielu cywilnych mieszkańców miasta zginęło lub utonęło podczas panicznej ucieczki na Zachód przez Zalew. W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległo ponad 65 procent zabudowy miasta. W gruzach legły zabytkowe kamieniczki Starego Miasta, neogotycki kościół Trzech Króli (zburzony wiosną 1954 roku) i św. Anny (zburzony wiosną 1954 r.), kościół baptystów (rozebrany po 1945 r.), Ratusz Miasta (spalony w 1945, rozebrany w 1948), stary gmach sądu (spalony w 1945, rozebrany w 1961); wille Schichaua i Ziesego (spalone w działaniach wojennych, później rozebrane). Radziecki zarząd miasta w ciągu kilku miesięcy zdecydował o wywiezieniu w głąb ZSRR wszystkich maszyn i wyposażenia elbląskich fabryk, co było kolejną ogromną stratą materialną miasta. Po 1945 roku Elbląg powrócił do Polski. Symboliczna uroczystość przekazania miasta przez radziecką komendaturę władzom polskim miała miejsce 19 maja 1945 roku przed

Pomnik bł. Jana Pawła II przy katedrze

ratuszem. Odbudowa miasta wiązała się jednak z jego dalszą dewastacją. Uznano bowiem, podobnie jak w innych miastach Śląska i Pomorza, że zabytki są niemieckie. W ramach akcji „Cały naród buduje swoją Stolicę” elbląskie Stare Miasto zostało do końca wyburzone, a zabytkowe cegły przeznaczono na odbudowę Warszawy. Po wojnie rodowici elblążanie stanowili zaledwie 2 procent mieszkańców. Napływowa ludność zajęła miejsce po deportowanej ludności niemieckiej. Szybko dał o sobie znać terror stalinowski. Okazją ataku na reemigrantów z Francji była tzw. Sprawa Elbląska – po pożarze hali produkcyjnej zakładów mechanicznych Zamech, z 16 na 17 lipca 1949 roku, Urząd Bezpieczeństwa aresztował ponad 100 osób, oskarżając je o sabotaż i tworzenie siatki szpiegowskiej – troje skazano na śmierć, sześcioro na długoletnie więzienia. Później, podczas wydarzeń „Grudnia 1970”, w Elblągu zastrzelony został Marian Sawicz. Współczesny Elbląg to miasto liczące blisko 130 tys. mieszkańców, znane z przemysłu ciężkiego (produkcja turbin, śrub okrętowych), spożywczego (browar), portu morskiego, jak i rozwoju turystyki. Od 1992 roku Elbląg jest stolicą Diecezji Elbląskiej, której katedrą jest kościół św. Mikołaja, pochodzący z XIII–XV wieku. Był on przebudowany po pożarze w 1777 roku, spowodowanym wyładowaniem atmosferycznym. Wśród jego cennych pamiątek należy wymienić brązową chrzcielnicę z 1387 roku, gotycki relikwiarz Krzyża Świętego oraz płyty nagrobne z połowy XIII wieku. Stary Elbląg splata się z nowoczesnością i tworzy coraz bardziej interesującą całość.

Tekst i fot.: ks. Andrzej Zwoliński

Comments are closed.